You are currently viewing Hospital Kuks

Hospital Kuks

Kuks to mała miejscowość, znajdująca się w Czechach około 32 km od Kudowy- Zdroju. To miejsce szczególnie atrakcyjne dla miłośników barokowej architektury, sztuki, motoryzacji oraz dobrego wina.

Obecnie najważniejszym obiektem w miejscowości jest tzw Szpital Kuks (Hospital Kuks) – budynek dawnego szpitala dla weteranów. To pozostałość po ogromnym kompleksie zabudowań, rozmieszczonych po dwóch stronach doliny którą płynie Łaba. Historia łączy to miejsce z Franciszkiem Antonim Sporckiem. Był to generał cesarski, syn zwykłego żołnierza, który przez całe życie miał kompleks niskiego pochodzenia, gdyż tytuł hrabiowski i majątek otrzymał za wojenne osiągnięcia. Starał się zaimponować tzw. starej szlachcie i stworzyć coś wielkiego. Pomogło mu odkrycie zdrowotnych źródeł w obrębie nabytego majątku co z kolei skutkowało utworzeniem modnego kompleksu uzdrowiskowego w Kuksie.
Sporck otaczał się najlepszymi żyjącymi wówczas artystami. Pracował dla niego rzeźbiarz Matthias Bernard Braun, rytownik Michael Heinrich Rentz, architekt Giovanni Battista Alliprandi i malarz Petr Brandl. Podobno bywał tu Johann Sebastian Bach i wielu innych sławnych artystów czy polityków ówczesnego świata.

Zwiedzając Kuks natrafiamy na pozostałości bajkowego przepychu i bogactwa. Kompleks powstał zgodnie z barokową filozofią, aby cieszyć się życiem ale i pamiętać o śmierci. Budowle po lewej stronie, na tzw. brzegu życia były przeznaczone do życia towarzyskiego, natomiast przeciwny brzeg należał do spraw bardziej duchowych tzw. brzeg śmierci. Pierwsze zabudowania które powstały przy odkrytym źródle to kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z 1697 roku oraz gospoda „U Złotego Słońca”, która po późniejszej rozbudowie służyła jeszcze niedawno jako szkoła wiejska. Przed gospodą w 1732 roku posadzono dwie lipy, które rosną do dziś. W tym samym czasie zbudowano tez most przez rzekę Łabę. Z każdym rokiem powstawały nowe budowle. W okolicy dzisiejszej szkoły powstał teatr, w którym występowały światowej klasy zespoły teatralne i operowe. W 1724 roku tutaj, po raz pierwszy w Czechach, wystąpił włoski zespół operowy. Niedaleko teatru w oddzielnym budynku ustawiono zegar, na którym poruszały się figurki przedstawiające historie biblijne. Pierwszy kamienny dom uzdrowiskowy zbudowano w 1704 roku. Znajdował się on nad kaskadowymi schodami. Dolna część domu uzdrowiskowego to były łaźnie z dwunastoma wannami. W górnej części znajdowała się bogato zdobiona sala z pokojami po bokach, z których wychodziło się na arkadowe promenady z przepięknym widokiem na dolinę. Na drugim piętrze mieściła się część mieszkalna dla rodziny hrabiowskiej. Budynek ten nazywano pałacem. Jednak prawdziwy pałac został ukończony w 1710 roku i znajdował się po prawej stronie gospody „U Złotego Słońca”. Miał dwa piętra a w dół, w stronę rzeki, prowadziły monumentalne schody z szerokim kaskadowymi balustradami. Na szczycie schodów z muszli trzymanych przez rzeźby Trytonów tryskała woda i spływała po balustradach (schody zostały obecnie odrestaurowane). Po obu stronach schodów rozciągały się ogrody z kwiatami, drzewami i krzewami. Stała tam fontanna i rzeźby. Najbardziej podziwiane były rzeźby Diany i Akteona. Pod schodami znajdował się szeroki plac wybrukowany kamiennymi płytami. Zbierała się tu publiczność na koncerty, tańce i inne rozrywki. Z tego placu prowadziły dwa łuki kamiennych schodów w stronę rzeki. W centrum schodów znajdowała się kamienna płyta z rzeźbą Polifema. Trzymał on flet, a w plecach ukryty miał mechanizm muzyczny napędzany przez przepływającą wodę. Na odwiedzających, których przyciągała melodia, co jakiś czas tryskała woda z rozsypanych dookoła muszli. Dekorację schodów dopełniały rzeźby symbolizujące pory roku – Wenus przedstawiała wiosnę, Ceres lato, Bachus jesień, a Saturn zimę. Dziś można je zobaczyć w galerii Sporcka w szpitalu. Pod tarasowymi ogrodami zbudowano cztery domy dla gości uzdrowiska, które stoją do dziś. Tylko otaczający teren leży teraz znacznie wyżej nad rzeką. Rosnące zainteresowanie odwiedzających uzdrowisko spowodowało wybudowanie w sąsiedztwie kolejnych budynków z przeznaczeniem na miejsca noclegowe, a w1724 r. wybudowano budynek administracyjny i kolejną karczmę.

Kompleks uzdrowiskowy ciągnął się dalej na prawym brzegu. Był z nim połączony drewnianym mostem z posągiem Zbawiciela. Na obu końcach balustrady stały posągi arlekinów, wyposażone w maszyny muzyczne. Na łąkach za mostem znajdował się prostokątny tor wyścigowy, ozdobiony 40 posągami kamiennych krasnoludków. Postacie krasnoludków przedstawiały okropności wojny trzydziestoletniej (według rycin Callota), a także twarze osób, które nie przypadły hrabiemu do gustu. Na krótszych bokach placu stał posąg niedźwiedzia i byka. Po środku na jednym obelisku stała obracająca się drewniana rzeźba kobiety z mieczem przedstawiającym Sprawiedliwość, na drugim posąg Prawdy. Oba te terminy były bardzo ważne dla hrabiego Sporcka a obecnie obeliski znajdują w ogrodzie szpitalnym. Niedaleko toru wyścigowego stała altana z fontanną, wodotryskami i gołębnikiem, a na wschodnim wzgórzu Dom Filozofów z bogatą biblioteką skupioną na chrześcijańskich tematach edukacyjnych. Wiele z nich zostało wydanych przez hrabiego Sporcka w jego drukarniach w Lyse i Kuksie. Niektóre zostały zilustrowane pięknymi rycinami M. Rentza. Według źródeł biblioteka została zniszczona przez jezuitów w 1729 roku.

Na wzgórzu, na prawym brzegu górował szpital z kościołem Świętej Trójcy i z grobowcem rodziny Sporcków w krypcie. Budowę kościoła o unikalnym planie nieregularnego ośmiokąta rozpoczęto w 1707 roku według planów Giovanniego Batisty Alliprandiego pod kierunkiem budowniczego Pietro Antonio Netollo i kamieniarza Giovanniego Pietro della Torre. Budowę szpitala rozpoczęto rok później. Służył on jako dom opieki dla stu starych i niezdolnych do pracy mężczyzn z majątku Sporcka. Opiekowali się nimi Bracia Miłosierni. Goście otrzymali darmowe wyżywienie, odzież, zakwaterowanie oraz podstawową opiekę medyczną. Szpital posiadał ogród z kaplicą i wiatrakiem za ogrodem. Zakon założył na miejscu aptekę, którą obecnie można zwiedzać. Jest to druga najstarsza apteka w Europie. Do dziś na półkach możemy znaleźć słoiczki z krwią smoka, oczami raków czy proszkiem z czaszki wisielca.
Sporck nie dożył otwarcia szpitala, zmarł w 1738r. a z czasem powodzie i pożary zniszczyły budynki sławnego w całej Europie pałacu i uzdrowiska. Z tą samą szybkością, z jaką baśniowy Kuks wyrósł, po niespełna czterech dekadach chwały zniknął. Pozostały tylko tarasy, piwnice i schody świadczące o bogactwie i rozmachu, z rynnowymi wyżłobieniami po bokach, którymi w dawnych czasach płynęła nie tylko woda ale i wino. Obecnie raz w roku we wrześniu w Kuksie odbywa się wielkie święto wina tzw winobranie i wtedy też można pic wino prosto z balustrad.

Szpital na prawym brzegu funkcjonował do 1938 r. Później był w rękach wielu instytucji niemieckich a następnie po wyzwoleniu czeskich. Pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęto odrestaurowywanie kompleksu. Ważne było przeniesienie w 1984 r. oryginalnych posągów Cnót i Wad na teren dzisiejszego lapidarium, i zastąpienie ich na zewnątrz kopiami a ostatecznie w 2010 r rozpoczęto projekt dzięki któremu w 2015 r obiekt został udostępniony do zwiedzania i stał się regionalnym centrum edukacyjnym.

Hrabia Sporck za życia nie oszczędzał, aby zapewnić uzdrowisku wspaniałą dekorację i maksymalny komfort. W ważne dni strzelano z moździerzy i małych dział. Na cześć wyjątkowych gości, wspaniałe wieczorne oświetlenie uzupełniały fajerwerki. Ich przyjazdowi towarzyszyły dźwięki trąb i ceremonialne bębny. Na ich cześć hrabia organizował wspaniałe uczty, polowania, koncerty muzyczne i przedstawienia teatralne, zawody sportowe na torze wyścigowym, przejażdżki łódkami po Łabie oraz wspólne przejażdżki konne. Pomimo wszystkich rozrywek, goście przypominali sobie realia życia. Z książęcej sypialni i zamkowych arkad na lewym brzegu, po zmroku, widać było płomyk wiecznego światła za kratą bramy rodzinnego grobowca na przeciwnym zboczu. Przysłowie „Memento mori” (pamiętaj o śmierci ) było jednym z głównych haseł epoki baroku.

Aktualnie w Kuksie zwiedzać można szpitalne pomieszczenia, gdzie zgrozę mogą wzbudzać eksponaty takie jak czaszka zmarłej matki Sporcka czy portret jego zony namalowany tuż po śmierci. Na korytarzu podziwiać można obrazy o tematyce śmierci, które mają jedno przesłanie – każdy na łożu śmierci jest równy, czy bogaty, czy biedny… Kolejny punkt to kaplica św. Krzyża z szopką betlejemską z przełomu XVIII i XIX w (największa w Czechach) i kościół Trójcy Najświętszej w którym malowidła i rzeźby tez nie pozwalają zapomnieć o śmierci. Wielką wartość w Kuksie mają rzeźby Brauna i oczywiście apteka z XVIII. Nie należy tez pominąć ogromnego ogrodu pełnego ziół. Kiedyś służyły one zakonnikom do wyrobu leków. Teraz niektóre specyfiki także można kupić w sklepie znajdującym się na dziedzińcu. W podziemiach jest winiarnia, gdyż na stokach nadal są winnice i można kupić miejscowe wino.

W małej miejscowości Kuks warto przejść się pomiędzy tradycyjnymi czeskimi domami rzemieślników, zobaczyć muzeum druku barokowego Rentza oraz koniecznie odwiedzić historyczne muzeum motoryzacji. Warto spędzić tutaj cały dzień, aby nacieszyć się sztuką, winem, pięknymi widokami i historią.

Hospital Kuks
Kuks 81

Muzeum druku barokowego Rentza
Kuks 58

Veteran-Muzeum-Kuks (Muzeum historycznych aut)
70 Labska stezka Kuks